Waarom kennis ertoe doet: wetenschap, beleid en hoop
Derde Mercator Sapiens Stimulus uitgereikt aan Eddie Brummelman
De Mercator Sapiens Stimulus dankt zijn naam aan een beroemde rede van Caspar Barlaeus uit 1632. Hierin ontvouwde Barlaeus het ideaal van de mercator sapiens (de wijze koopman): iemand die economische bedrijvigheid verbindt met moreel besef en intellectuele nieuwsgierigheid. Barlaeus werd in 1584 op 12 februari geboren; daarom wordt de Mercator Sapiens Stimulus jaarlijks op deze dag uitgereikt.
Zo ook dit jaar. Bij de uitreiking kwamen drie sprekers aan het woord, die elk vanuit hun eigen perspectief reflecteerden op de relatie tussen wetenschap en samenleving.
Kathalijne Buitenweg
Wetenschap en politiek
Als eerste sprak dr. Kathalijne Buitenweg, staatsraad bij de Afdeling advisering van de Raad van State. In haar voordracht benadrukte zij het belang van een hechte wisselwerking tussen wetenschap en politiek. Aanleiding vormde onder meer het project Lil’Scientist, een project van Eddie Brummelmans onderzoeksgroep KiDLAB in samenwerking met de IMC Weekendschool, dat laat zien hoe wetenschappers met maatschappelijk engagement wetenschap toegankelijk maken voor kinderen die zich daar vaak buitengesloten van voelen. Dit type betrokkenheid kenmerkt volgens Buitenweg de rol die wetenschap kan en moet spelen in een democratische rechtsstaat.
Buitenweg schetste positieve ontwikkelingen in de Tweede Kamer, waar sinds circa 2009 structureel is geïnvesteerd in kennisvoorziening, onder meer via de Dienst Analyse en Onderzoek en initiatieven als Parlement & Wetenschap. Tegelijkertijd signaleerde zij een zorgwekkende trend: feiten worden steeds vaker genegeerd of betwist, bijvoorbeeld in debatten over klimaat of gender. Zonder gedeelde feiten wordt het echter onmogelijk om zinvol politiek debat te voeren en tot afgewogen besluiten te komen.
Vanuit haar werk bij de Raad van State ziet Buitenweg hoe wetgeving regelmatig tekortschiet in onderbouwing en beleidsanalyse. Wetenschappelijke inzichten worden wel opgevraagd, maar niet altijd serieus meegewogen. Dat probleem speelt volgens haar in versterkte mate bij Europese wetgeving, waar fundamentele gevolgen voor grondrechten vaak pas laat zichtbaar worden. Zij pleitte daarom voor de oprichting van een Europees equivalent van de Raad van State: een onafhankelijk, openbaar adviserend orgaan dat wetenschappelijke kennis, rechtsstatelijke toetsing en transparantie aan de voorkant van het Europese wetgevingsproces borgt.
Ineke Sluiter
Omgaan met complexiteit
Als tweede kwam prof. dr. Ineke Sluiter aan het woord, universiteitshoogleraar en hoogleraar Griekse taal- en letterkunde aan de Universiteit Leiden. Zij plaatste de Mercator Sapiens Stimulus in een breder wetenschapsfilosofisch perspectief en sprak vanuit haar achtergrond in de alfawetenschappen. De Mercator Sapiens Stimulus is in 2026 bestemd voor een wetenschapper uit de alfa- of gammawetenschappen. Deze disciplines richten zich op menselijk denken, gedrag, cultuur en maatschappelijke structuren – terreinen die per definitie complex zijn, omdat hun onderzoeksobject voortdurend in beweging is en onderzoekers er zelf deel van uitmaken.
Aan de hand van historische voorbeelden liet zij zien waarom brede, vooraf opgebouwde kennis cruciaal is in tijden van crisis. Zowel na 9/11 als tijdens de coronapandemie bleek hoe onmisbaar expertise uit geestes- en sociale wetenschappen is, bijvoorbeeld over cultuur, communicatie, psychologie en sociale ongelijkheid. Tegelijkertijd wees zij erop dat het, zoals Kathalijne Buitenweg ook al aangaf, in de praktijk vaak moeilijk blijkt om deze kennis tijdig en effectief bij beleidsmakers te krijgen.
Vervolgens nam Sluiter het publiek mee naar haar eigen onderzoek naar de klassieke oudheid. Zij introduceerde het concept verankering: de manier waarop mensen radicale vernieuwing begrijpelijk maken door die te verbinden met het vertrouwde. In het Athene van de vijfde eeuw voor Christus, maar ook in moderne voorbeelden zoals vroege elektrische auto’s of toekomstbeelden rond nieuwe technologie, blijkt verankering een sleutelmechanisme om met innovatie en onzekerheid om te gaan. Haar slotbeeld, de Gordiaanse knoop, stond symbool voor twee manieren van omgaan met complexiteit: het probleem simpelweg ‘doorhakken’, of, zoals de wetenschapper, geduldig ontrafelen. Sluiter pleitte nadrukkelijk voor dat laatste.
Adriana Esmeijer
Geven en ontvangen
De derde spreker was dr. Adriana Esmeijer, directeur Algemene Zaken van de KNAW. In haar bijdrage stond zij stil bij de dynamiek van geven en ontvangen, toegespitst op filantropie en de geesteswetenschappen. Uitgangspunt was het bijbelse inzicht dat geven vaak gelukkiger maakt dan ontvangen, maar dat ontvangen minstens zo’n precair proces is: welke intenties heeft de gever, wat verwacht de ontvanger, en hoe ontstaat een relatie waarin beide partijen zich erkend voelen?
Aan de hand van de Mercator Sapiens Stimulus schetste Esmeijer filantropie als een vorm van duurzaam geven: gericht op wetenschap, cultuur en maatschappelijke doelen, zonder directe tegenprestatie en met oog voor betekenis op de lange termijn. Juist de geesteswetenschappen lenen zich daarvoor, omdat zij context, verhalen, ethiek en historisch bewustzijn bieden – fundamenteel voor vrijwel elk maatschappelijk vraagstuk, maar moeilijk te vangen in meetbare opbrengsten.
Hoewel in Nederland slechts een klein deel van particuliere giften naar onderwijs en onderzoek gaat, betekent dit volgens Esmeijer niet dat de geesteswetenschappen het stiefkind van de filantropie zijn. Via fondsen, nalatenschappen en private stichtingen worden zij wel degelijk ondersteund, juist vanwege hun intrinsieke waarde. Wel waarschuwde zij voor een vicieuze cirkel van bescheidenheid en onzichtbaarheid. Geesteswetenschappen zijn niet kwetsbaar omdat zij irrelevant zijn, maar omdat hun waarde zich lastig laat kwantificeren. Een duurzame filantropische relatie vraagt daarom om vertrouwen, professionaliteit en zichtbaarheid. Ontvangen kan, net als geven, zalig zijn, mits het met zelfbewustzijn en overtuiging gebeurt.
Alexander Rinnooy Kan en Linda Hovius reiken de Mercator Sapiens Stimulus 2026 uit aan Eddie Brummelman.
Na de eerste drie voordrachten riep Linda Hovius, voorzitter van de KHMW, de laureaat van de Mercator Sapiens Stimulus 2026 naar voren: dr. Eddie Brummelman, en lichtte prof. dr. Alexander Rinnooy Kan, vicevoorzitter van de jury, het juryrapport toe. Hierna werden de oorkonde én de medaille overhandigd.
Eddie Brummelman
Generatie Hoop
Tot slot hield Brummelman zelf een voordracht over het onderzoeksproject dat hij met het prijzengeld van €1 miljoen wil realiseren: Generatie Hoop. In dit programma onderzoekt hij hoe kinderen economische ongelijkheid waarnemen en welke invloed dat bewustzijn heeft op hun ontwikkeling. Tegen de lang dominante opvatting dat jonge kinderen ongelijkheid niet begrijpen, laat zijn onderzoek zien dat kinderen al op zeer jonge leeftijd verschillen in rijkdom herkennen en daar verklaringen aan koppelen. Die interpretaties laten diepe en blijvende sporen na in hun wereldbeeld, mensbeeld, zelfbeeld en toekomstverwachtingen.
Kinderen schrijven ongelijkheid vaak toe aan individuele eigenschappen zoals talent of inzet. Vanaf ongeveer vijfjarige leeftijd ontstaan stereotypen over armere groepen, wat bijdraagt aan een meritocratisch denken waarin structurele oorzaken van ongelijkheid uit beeld raken. Dit leidt volgens Brummelman tot een competitief mensbeeld, minder onderlinge verbondenheid en een verlies aan hoop.
Met Generatie Hoop wil hij daarom een structureel narratief ontwikkelen dat kinderen helpt begrijpen dat kansen ongelijk verdeeld zijn door maatschappelijke factoren zoals discriminatie en uitsluiting. Het programma bestaat uit twee samenhangende projecten: eerst fundamenteel, interdisciplinair en internationaal onderzoek naar hoe en wanneer ongelijkheid ‘in het hoofd’ van kinderen ontstaat, onder meer via longitudinaal onderzoek en virtual reality experimenten; vervolgens interventies die samen met kinderen worden ontwikkeld en getest om hoop, verbondenheid en maatschappelijke betrokkenheid te versterken.
Brummelman benadrukte daarnaast het belang van echte dialoog tussen wetenschap en samenleving. In zijn slotwoorden plaatste hij de Mercator Sapiens Stimulus in een bredere context van bezuinigingen en onzekerheid voor jonge wetenschappers. De prijs staat volgens hem symbool voor vertrouwen in nieuwsgierigheidsgedreven, risicovol onderzoek en voor het belang van academische vrijheid, nu én voor toekomstige generaties.
👉 Lees hier een exclusief interview met de winnaar, Eddie Brummelman.
De bijeenkomst werd afgesloten met een feestelijke borrel in de stijlkamers van het Hodshonhuis. Daarna vertrok de prijswinnaar met een select gezelschap van genodigden voor het diner naar de Gravenzaal in het stadhuis van Haarlem.
Foto's: Bastiaan van Musscher
