Floris Cohen, winnaar Langerhuizen Oeuvreprijs 2024: ‘Zonder historici zou de mythevorming het verleden helemaal overnemen’

In 2024 wordt de Langerhuizen Oeuvreprijs ex aequo toegekend aan professor Dennis Dieks voor de filosofie en aan professor Floris Cohen voor de geschiedenis van de natuurwetenschappen. Prof. dr. H.F. (Floris) Cohen was tot 2019 bijzonder hoogleraar in de vergelijkende geschiedenis van de natuurwetenschap aan de Universiteit Utrecht. Bij het brede publiek is hij vooral bekend door zijn boek De herschepping van de wereld. Het ontstaan van de moderne natuurwetenschap verklaard uit 2007.

Floris Cohen

Floris Cohen / foto: Bob Bronshoff

Zoals de titel van dit boek laat zien, schuwt Cohen de grote verbanden niet. ‘Ik ben begonnen met overzichtelijke onderwerpen’, vertelt hij, ‘zoals bij mijn proefschrift over het streven naar vernieuwing van het socialisme in Nederland nu honderd jaar geleden. Tot op de bronnen toe bestuderen van een overzichtelijk onderwerp is de beste manier om het vak in je vingers te krijgen. Het detail télt; daardoor zie je waar de gaten zitten. Je moet alleen, als het even kan, niet in de microhistorie vast blijven zitten.’

Na zijn promotie in 1974 verruilde Cohen de politieke en sociaaleconomische geschiedenis voor de wetenschapsgeschiedenis. De vraag hoe de moderne natuurwetenschap ontstaan is, kreeg hem meer en meer in zijn greep. Hij begon ermee, een studie te maken van bestaande interpretaties en visies op die gebeurtenis. Geleidelijk aan begon zijn eigen kijk zich te vormen, en zo kwam het boek tot stand waarvan De herschepping van de wereld de Nederlandstalige popularisering is.

Cohen vindt de hedendaagse neiging van wetenschappers om zich zo veel mogelijk te specialiseren zowel betreurenswaardig als haast niet te vermijden. ‘Het heeft natuurlijk alles te maken met financiering’, zegt hij. ‘Maar ik heb wel medelijden met wie nu de universiteiten bevolken. Een combinatie van specialiseren en een brede aanpak lijkt me, als je er tenminste de kans toe krijgt en er de aanleg voor hebt, veruit het beste.’ 

Tegen de mythe-vorming
Gevraagd naar het belang van wetenschapsgeschiedenis stelt Cohen eerst een wedervraag. ‘Je moet beginnen met de vraag: waar is geschiedenis goed voor? Daar moet elke historicus voor zichzelf antwoord op geven.’
Zelf heeft hij zijn antwoord klaar. ‘Zonder vaklieden die kunnen vertellen hoe iets zich in het verleden heeft afgespeeld, krijgen mythe en legende de overhand’, zegt hij. Over het recente optreden van anti-vaxxers of klimaatsceptici laat hij zich maar liever niet uit. Het voorbeeld dat hij kiest, ligt iets verder van ons vandaan. In de aanloop naar de Joegoslavische Burgeroorlog van de jaren negentig gebruikte president Milošević de legendevorming rond de Slag op het Merelveld uit 1389, toen het Servische leger een nederlaag leed tegen het Ottomaanse Rijk, als middel bij zijn streven om de Joegoslavische federatie op te doeken en van Servië een afzonderlijke, etnisch homogene staat te maken. ‘Milošević’ ophitserij paste helemaal in wat historicus Eric Hobsbawm “the invention of tradition” heeft genoemd’, zegt Cohen. ‘Echt, er moeten vaklui rondlopen die mythe en een redelijke interpretatie van de bekende feiten uit elkaar weten te houden. Je kunt alleen maar hopen dat er naar ze geluisterd wordt. Maar als niemand de mythen en legenden met een beroep op de feiten kan tegenspreken, gaat het met een samenleving hoe dan ook mis. Dát is de rechtvaardiging.’

Wetenschappelijke Revolutie
Zo’n veertig jaar heeft Cohen gewijd aan de Wetenschappelijke Revolutie van de zeventiende eeuw. Hij verdiepte zich onder meer in het werk van Galilei, Kepler, Beeckman, Descartes, Christiaan Huygens en Newton.
‘In een tijdsbestek van net een eeuw ontstond het besef dat wij als mensen ons een geldig inzicht kunnen verwerven in fundamentele natuurwetten, én dat die nieuwe natuurkundige kennis ook nog eens praktisch toepasbaar is’, verduidelijkt hij. ‘Zo bleek het nu bijvoorbeeld mogelijk voor de opvarenden van een schip op de Atlantische Oceaan om met alle vereiste precisie te bepalen hoever het zich intussen verwijderd heeft van de meridiaan van Greenwich. Dat was een probleem waar alle zeevarende naties mee zaten, en koningen en regeringen hadden er letterlijk astronomische bedragen voor over om de oplossing te vinden. Of neem James Watt. Zonder een hele reeks vóór 1600 ondenkbare, modern-natuurwetenschappelijke inzichten had hij nooit de stoommachine uit kunnen vinden waarzonder de Industriële Revolutie, en daarmee onze moderne wereld, volstrekt ondenkbaar is.’

Intellectuele modes
Cohen staat erom bekend dat hij als wetenschapper de controverse niet uit de weg gaat. ‘Toen ik met mijn dissertatie bezig was, voerde onder sociaal-historici, en trouwens ook ver daarbuiten, het marxisme de boventoon’, vertelt hij. ‘Ik had met grote belangstelling Das Kapital en de complete Marx-Engels correspondentie gelezen, dus ik wist waar ik het over had, alleen, mijn sympathie had die leer niet. Dat heeft me meteen aan het begin van mijn loopbaan niet bepaald populair gemaakt. Het was mijn eerste kennismaking met modevorming onder intellectuelen, en ik merkte meer en meer hoe bepalend die kon zijn. Die ervaring heeft me meteen en voorgoed allergisch gemaakt voor wetenschappelijke modes. Trouwens, ergens in mijn DNA moet ik een gen hebben zitten dat me behoorlijk ongevoelig maakt voor gewoon maar meedoen. Toen in de jaren ’80 het wetenschapsrelativisme opkwam, heb ik er wel degelijk leerzame dingen van opgestoken, maar met de golf mee gaan zwemmen, nee hoor. En het is waar, daar heb ik inderdaad niet bedeesd of voorzichtig mijn mond over gehouden.’

In het Nederlands
Cohens geliefde is Marita Mathijsen, emeritus-hoogleraar Moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam, met wie hij nu achttien jaar samen is. Zij inspireerde hem tot het schrijven van De herschepping van de wereld, een boek dat in het Engels, Duits en Chinees is vertaald en dat in 2008 werd bekroond met de jaarlijkse Eurekaprijs voor wetenschapscommunicatie.

‘Schrijven voor een breed publiek is voor mij steeds belangrijker geworden’, zegt hij. ‘Toen we elkaar leerden kennen, zei Marita dat ze dat grote dikke boek van me niet ging lezen, ik moest er maar een Nederlandstalige samenvatting van maken, en de titel was De herschepping van de wereld. We spraken af dat zij elk hoofdstuk mee zou lezen en dat, als zij iets niet snapte, ik dat als zou opvatten als een teken dat ik die kwestie niet helder genoeg had uitgelegd. Meestal bleek dan dat ik een stap in mijn redenering onvoldoende had geëxpliciteerd.’

De verengelsing van het universitair onderwijs zit hem meer en meer dwars. ‘Toen eind jaren ’80 onderwijsminister Jo Ritzen voorstelde om voortaan alle colleges in het Engels te geven, heb ik er meteen een column aan gewijd. In veel bètavakken kan er goede reden zijn om de colleges in het Engels te geven. Maar in al die geheel of ten dele op eigen land betrokken vakgebieden in de sociale en de geesteswetenschappen? Nee, die moeten gewoon in onze eigen taal, net als dat elders op de aardbol toegaat, en wie van buiten komt, doet maar wat moeite om zich het Nederlands op het vereiste niveau eigen te maken. Zoals het nu gaat, zijn we op termijn bezig onze eigen taal om zeep te helpen. Want als wij die zelf niet meer spreken, wie gaat het dan voor ons doen?’

Dennis Dieks, winnaar Langerhuizen Oeuvreprijs 2024: ‘Hoe we de werkelijkheid begrijpen, hangt van onze context af’

Dennis Dieks, winnaar Langerhuizen Oeuvreprijs 2024: ‘Hoe we de werkelijkheid begrijpen, hangt van onze context af’

De Langerhuizen Oeuvreprijs 2024 is bestemd voor eminente onderzoekers op het terrein van de Geschiedenis en de Filosofie der natuurwetenschappen. De prijs heeft dit jaar twee winnaars: prof. dr. Dennis Dieks en prof. dr. Floris Cohen. In dit interview maakt u kennis met professor Dennis Dieks, emeritus-hoogleraar in de filosofie en grondslagen van de natuurwetenschappen, i.h.b. de natuurkunde. 

Dennis Dieks

Dennis Dieks' belangstelling voor het verband tussen filosofie en natuurkunde werd gewekt toen hij als gymnasiast de ene Prisma-pocket na de andere verslond van wetenschappers als Bohr, Einstein en Heisenberg.
De studie natuurkunde viel hem niet mee. Zelfs de theoretische natuurkunde waarvoor hij gekozen had, bleek heel praktisch. ‘Je moest de hele tijd berekeningen maken’, herinnert hij zich. ‘Het ging zelden over de vraag wat voor werkelijkheid er achter die cijfers schuilging.’
Hij maakte natuurkunde wel af, maar daarna stapte hij teleurgesteld over op de econometrie. Tot hij, na een klein jaar, een baan kon krijgen bij de Stichting Fundamenteel Onderzoek van de Materie, waarin hij te maken kreeg met aanvragen voor onderzoeksubsidies. Een van de beoordelingscriteria was het aantal citaties. Bij econometrie had hij kennisgemaakt met kansberekening, wat hij kon gebruiken in een wiskundig model voor citatiefrequenties. Het artikel dat hij hierover in zijn jonge jaren publiceerde, behoort nog steeds tot zijn meest gelezen publicaties.
Zo’n twee jaar later kreeg hij een promotieplek bij de pas opgerichte vakgroep Grondslagen van de Natuurkunde in Utrecht. Ondanks het feit dat hij geen formele opleiding in de filosofie of grondslagen had, werd hij aangenomen; hij is daarna altijd in Utrecht gebleven. Hij werd in het diepe gegooid, want hij moest direct college gaan geven, bijvoorbeeld over causaliteit en determinisme. ‘Ik heb me toen op al die wetenschapsfilosofische literatuur gestort. Als je jong bent, kun je veel tot je nemen.’
Toen hij in Utrecht begon, was het empirisme de dominante stroming in de wetenschapsfilosofie. ‘Je moest zo dicht mogelijk bij de directe waarneming blijven, alle betrouwbare kennis komt daaruit voort’, vat hij het samen. De kleine deeltjes uit de kwantumfysica, bijvoorbeeld elektronen, kunnen natuurlijk niet direct waargenomen worden. ‘Dat zijn dan volgens het empirisme slechts mental tools die je helpen voorspellingen te doen’, legt hij uit.
Deze empiristische zienswijze sloot aan bij wat Dieks vanaf zijn middelbareschooltijd zelf had bedacht. Halverwege de jaren zeventig trad er in de wetenschapsfilosofische wereld echter een paradigmawisseling op. Het empirisme maakte plaats voor realisme. ‘Dat is een veel ambitieuzer project’, vindt Dieks. ‘Waar het in de natuurkunde om zou moeten gaan, zijn niet de praktische voorspellingen, maar uitvorsen hoe de niet-direct waarneembare wereld in elkaar steekt. Het realisme gaat ervan uit dat we door systematisch nadenken over wat we waarnemen uiteindelijk kunnen komen tot kennis van hoe de wereld werkelijk, tot op het allerdiepste niveau, in elkaar zit. Hoewel ik een empiristische inslag heb, voelde ik me daar ook door aangesproken.’ Het leidde tot enkele van zijn meest bekende publicaties, waarin hij een realistische interpretatie van de kwantummechanica ontwikkelde.
Inmiddels heeft hij het realisme weer een beetje losgelaten. ‘Ik denk dat er verschillende manieren zijn om de natuur te beschrijven’, relativeert hij. ‘Hoe we de werkelijkheid begrijpen, hangt van onze context af: de historische fase waarin we ons bevinden en de mental tools die we tot onze beschikking hebben.’

Klare taal
Dieks houdt zich als wetenschapper op het hoogste niveau bezig met heel uiteenlopende disciplines, zoals kwantummechanica, filosofie van ruimte en tijd en algemene wetenschapsfilosofie. Zelf vindt hij dat niet bijzonder. Het lijken misschien andere vakgebieden, denkt hij, maar voor hem als natuurkundige hangen ze direct met elkaar samen. ‘Ik ben geïnteresseerd in hoe we de natuur kunnen begrijpen’, zegt hij.
Dieks staat erom bekend dat hij in zijn artikelen complexe materie op een glasheldere manier kan uitleggen. ‘Ik houd van heldere teksten’, zegt hij. Hij noemt het werk van de Britse filosoof Bertrand Russell als voorbeeld. Zijn eigen teksten leest hij steeds weer door, en hij blijft eraan schaven om ze korter en duidelijker te maken. Daarbij mag de nuance niet verloren gaan. ‘Natuurlijk hoop ik dat ik begrepen word. Maar ik geniet ook van dat ambachtelijke. Als ik een artikel wegstuur, geeft dat me een gevoel van voldoening. Ik heb iets gemáákt.’

Grondslagen
In de jaren zeventig heerste er binnen de faculteit natuur- en sterrenkunde veel scepsis tegenover het vak filosofie van de natuurwetenschappen. ‘Daarom besloten we het geen “filosofie” te noemen, maar “grondslagen”. Dat lag beter.’ Toch heeft het lang geduurd voor het vak aanvaard werd. ‘Het leek alsof je je steeds opnieuw moest bewijzen.’
Dieks was twintig jaar lang directeur van het Utrechtse Instituut voor Grondslagen, nu uitgegroeid tot het Utrechtse Descartes Centrum voor wetenschapsfilosofie en wetenschapsgeschiedenis.
Zo’n twintig jaar geleden begon de positie van het grondslagenonderzoek te verbeteren, stelt Dieks vast. ‘Artikelen die ik aan het begin van mijn carrière geschreven heb, bleken toepassingen te hebben in het nieuwe veld van de kwantuminformatica. Waar wij ons bij “Grondslagen” mee bezighielden, is nu standaardstof geworden binnen de gewone fysica.’ Dat heeft de status van het vak veel goed gedaan. ‘Op dit moment is er weinig reden om angstig te zijn. Het instituut in Utrecht is bloeiend en groeiend. Dat is mooi om te zien.’

Longlist Boerhaave Biografie Prijs

Voor de Boerhaave Biografie Prijs zijn 20 biografieën genomineerd. Uit de longlist zal een deskundige jury van de KHMW begin april een shortlist samenstellen. De winnende auteur wordt op 24 oktober bekend gemaakt. Hij ontvangt de Boerhaave medaile.
De Boerhaave Biografie Prijs is een gezamenlijk initiatief van Museum Boerhaave in Leiden en de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen. De Prijs wordt eens per drie jaar uitgereiktdit jaar voor het eerst.
De gouden medaille bevat aan de voorzijde de beeltenis van Herman Boerhaavenaar een portret van Cornelis Troostnaar een portret van Cornelis Troostaan de achterzijde het beeldmerk van Museum Boerhaave.
De volgende biografieën zijn genomineerd:

  1. Jan GuichelaarDe Sitter. Een alternatief voor Einsteins heelalmodelVeen 2009.
  2. Ulco Kooystra Bescheiden maar onverzettelijk. Een biografie van professor Hilmar Johannes BackerBarkhuis 2009.
  3. Wilfried UitterhoeveCornelis Kraijenhoff 1758-1840. Een loopbaan onder vijf regeervormenVantilt 2009.
  4. Paul C.H. Albers en John de VosThrough Eugène Dubois’ Eyes. Stills of a turbulent life Brill 2010.
  5. Dick RozingGerrit Prop. De wereld in kaart gebrachtWalburg Pers 2009.
  6. Leon A.H. HogenhuisCognition and recognition. On the origin of movement. Rademaker (1887-1957). A BiographyBrill 2009.
  7. Marijn J. HollestellePaul Ehrenfest. Worstelingen met de moderne wetenschap1912-1933 Leiden University Press 2011.
  8. P.B.M. BlaasHenk Hoetink (1900-1963)een intellectuele biografieUitgeverij Verloren 2010.
  9. Gerrit van DijkLeidse hoogleraren Wiskunde 1575 -1975Uitgegeven door Mathematisch Instituut Universiteit Leiden 2011verkrijgbaar bij Museum Boerhaave.
  10. E.D.J. de JonghGerrit Prop. De wereld in kaart gebrachtWalburg Pers 2009.
  11. Leon A.H. HogenhuisCognition and recognition. On the origin of movement. Rademaker (1887-1957). A BiographyBrill 2009.
  12. Marijn J. HollestellePaul Ehrenfest. Worstelingen met de moderne wetenschap1912-1933 Leiden University Press 2011.
  13. P.B.M. BlaasHenk Hoetink (1900-1963)een intellectuele biografieUitgeverij Verloren 2010.
  14. Gerrit van DijkLeidse hoogleraren Wiskunde 1575 -1975Uitgegeven door Mathematisch Instituut Universiteit Leiden 2011verkrijgbaar bij Museum Boerhaave.
  15. E.D.J. de JonghVloeken en bidden om een nieuwe aarde. De dagen van Bert ter Schegget Uitgeverij Verloren 2010.
  16. Luc KooijmansHet orakel. De man die de geneeskunde opnieuw uitvond: Herman Boerhaave (1668-1738)Balans 2011.
  17. Floris CohenIsaac Newton en het ware wetenBert Bakker 2010.
  18. Esther van GelderTussen hof en keizerskroon. Carolus Clusius en de ontwikkeling van de botanie aan Midden-Europese hoven (1573-1593)Leiden University Press 2011.
  19. Arno SchrauwersHugo de Vriesgrondlegger van de moderne evolutiebiologieVeen 2011.
  20. Rob van den BergGamow. Van atoomkern tot kosmosGerrit Prop. De wereld in kaart gebrachtWalburg Pers 2009.
  21. Leon A.H. HogenhuisCognition and recognition. On the origin of movement. Rademaker (1887-1957). A BiographyBrill 2009.
  22. Marijn J. HollestellePaul Ehrenfest. Worstelingen met de moderne wetenschap1912-1933 Leiden University Press 2011.
  23. P.B.M. BlaasHenk Hoetink (1900-1963)een intellectuele biografieUitgeverij Verloren 2010.
  24. Gerrit van DijkLeidse hoogleraren Wiskunde 1575 -1975Uitgegeven door Mathematisch Instituut Universiteit Leiden 2011verkrijgbaar bij Museum Boerhaave.
  25. E.D.J. de JonghVloeken en bidden om een nieuwe aarde. De dagen van Bert ter Schegget Uitgeverij Verloren 2010.
  26. Luc KooijmansHet orakel. De man die de geneeskunde opnieuw uitvond: Herman Boerhaave (1668-1738)Balans 2011.
  27. Floris CohenIsaac Newton en het ware wetenBert Bakker 2010.
  28. Esther van GelderTussen hof en keizerskroon. Carolus Clusius en de ontwikkeling van de botanie aan Midden-Europese hoven (1573-1593)Leiden University Press 2011.
  29. Arno SchrauwersHugo de Vriesgrondlegger van de moderne evolutiebiologieVeen 2011.
  30. Rob van den BergGamow. Van atoomkern tot kosmosVeen 2011.
  31. Jaap BosM.J. Langeveld. Pedagoog aan de hand van het kindBoom 2011.
  32. A.J. KoxThe scientific correspondence of H.A. Lorentz. Vol. ISpringer-Verlag 2008/2009.
  33. Kees SchuytHet spoor terug: J.B. Charles/W.H. Nagel 1910-1983Balans 2010.
  34. Jaap R. Bruyn a.o. (eds)De RuyterDutch AdmiralKarwansaray Publishers 2011.
  35. Dirk van DalenThe Selected Correspondence of L.E.J. BrouwerSpringer Verlag 2011.

'Gerrit Prop. De wereld in kaart gebrachtWalburg Pers 2009.

  • Leon A.H. HogenhuisCognition and recognition. On the origin of movement. Rademaker (1887-1957). A BiographyBrill 2009.
  • Marijn J. HollestellePaul Ehrenfest. Worstelingen met de moderne wetenschap1912-1933 Leiden University Press 2011.
  • P.B.M. BlaasHenk Hoetink (1900-1963)een intellectuele biografieUitgeverij Verloren 2010.
  • Gerrit van DijkLeidse hoogleraren Wiskunde 1575 -1975Uitgegeven door Mathematisch Instituut Universiteit Leiden 2011verkrijgbaar bij Museum Boerhaave.
  • E.D.J. de JonghVloeken en bidden om een nieuwe aarde. De dagen van Bert ter Schegget Uitgeverij Verloren 2010.
  • Luc KooijmansHet orakel. De man die de geneeskunde opnieuw uitvond: Herman Boerhaave (1668-1738)Balans 2011.
  • Floris CohenIsaac Newton en het ware wetenBert Bakker 2010.
  • Esther van GelderTussen hof en keizerskroon. Carolus Clusius en de ontwikkeling van de botanie aan Midden-Europese hoven (1573-1593)Leiden University Press 2011.
  • Arno SchrauwersHugo de Vriesgrondlegger van de moderne evolutiebiologieVeen 2011.
  • Rob van den BergGamow. Van atoomkern tot kosmosVeen 2011.
  • Jaap BosM.J. Langeveld. Pedagoog aan de hand van het kindBoom 2011.
  • A.J. KoxThe scientific correspondence of H.A. Lorentz. Vol. ISpringer-Verlag 2008/2009.
  • Kees SchuytHet spoor terug: J.B. Charles/W.H. Nagel 1910-1983Balans 2010.
  • Jaap R. Bruyn a.o. (eds)De RuyterDutch AdmiralKarwansaray Publishers 2011.
  • Dirk van DalenThe Selected Correspondence of L.E.J. BrouwerSpringer Verlag 2011.
  • 'boeken_1.png'

    Livestream prijsuitreikingen 28 mei 2024

    Op 28 mei kunt u hier 's ochtends de uitreiking van de KHMW Langerhuizen Bate en KHMW Langerhuizen Oeuvreprijs live volgen. Deze livestream start om 11.00 uur.

    Programma 11.00-12.30 uur:
    Uitreiking Langerhuizen Bate aan dr. R.B. (Robert-Jan) Wille
    Uitreiking Langerhuizen Oeuvreprijs aan prof. dr. D.G.B.J. (Dennis) Dieks en aan prof. dr. H.F. (Floris) Cohen

    Op 28 mei kunt u hier 's middags de uitreiking van de KHMW Van der Knaap Proefschriftprijs, KHMW Proefschriftprijs Interdisciplinariteit en KHMW Van der Aa Oeuvreprijs live volgen. Deze livestream start om 13.45 uur.

    Programma 13.45-15.15 uur:
    Uitreiking Van der Knaap Proefschriftprijs aan dr. F.J. (Felix) Pot
    Uitreiking Proefschriftprijs Interdisciplinariteit aan dr. J.N. (Janna) de Boer
    Uitreiking Van der Aa Oeuvreprijs aan prof. dr. P.A.M. (Paul) van Lange

    MEER INFORMATIE OVER DE PRIJSWINNAARS