Antistoffen behoren tot de krachtigste geneesmiddelen van dit moment. Ze kunnen zo worden ontwikkeld dat ze zich heel gericht aan bepaalde doelwitten binden. Daardoor zijn ze waardevol bij de behandeling van ziekten als kanker en aandoeningen van het immuunsysteem. Toch hebben ze een belangrijke beperking: ze kunnen niet zelfstandig een cel binnendringen. Nataliia Voloshyna, winnares van de eerste prijs van de Dr. Saal van Zwanenberg Onderzoeksprijzen, onderzocht hoe die hindernis overwonnen kan worden.
‘Antistoffen zijn fantastische geneesmiddelen’, vertelt ze. ‘We kunnen ze zo ontwikkelen dat ze zich heel sterk aan vrijwel elk gewenst doelwit binden. Bovendien kunnen we ze op grote schaal produceren. Maar veel van de doelwitten die we willen bereiken, bevinden zich binnen in de cel. En daar kunnen antistoffen uit zichzelf niet komen.’
Voor haar masterscriptie onderzocht Nataliia verschillende manieren om antistoffen een cel binnen te brengen. Eén mogelijkheid is om moleculen, zogenoemde liganden, aan een antistof te koppelen. Deze binden zich aan receptoren op het celoppervlak, waarna de antistof samen met de ligand door de cel wordt opgenomen. Een andere methode maakt gebruik van celpenetrerende peptiden: kleine moleculen die zelf een cel kunnen binnendringen en daarbij de antistof meenemen.
Beide methoden waren al eerder onderzocht, maar Nataliia merkte dat onderzoekers ze zelden rechtstreeks met elkaar vergeleken.
‘Verschillende onderzoekers werkten aan verschillende methoden, maar niemand bracht die echt samen in één experiment om te kijken welke methode voor welke toepassing het beste werkte. Daardoor is het moeilijk om de meest geschikte aanpak te kiezen.’
Daarom besloot ze de methoden systematisch met elkaar te vergelijken. Hoeveel antistof kwam de cel binnen? Hoe snel gebeurde dat? En waar kwam de antistof vervolgens in de cel terecht?
De resultaten zetten een aantal bestaande aannames op losse schroeven. De liganden waarmee Nataliia en haar collega’s werkten, bleken veel minder effectief dan ze hadden verwacht.
‘We maakten ze, testten ze en ontdekten dat ze lang niet zo goed functioneerden als we dachten. Het ging om moleculen die ook door andere onderzoekers in ons vakgebied werden gebruikt.’
Deze onverwachte ontdekking was niet zozeer een teleurstelling, maar vormde juist het begin van nieuw onderzoek. Als de liganden minder effectief waren dan aangenomen, konden ze misschien ook aanzienlijk verbeterd worden.
‘We realiseerden ons dat er nog veel ruimte voor verbetering was. Daaruit is een nieuw onderzoeksproject voortgekomen, dat nog steeds loopt.’
De vergelijking bracht ook een interessant verschil tussen de twee methoden aan het licht. Wanneer antistoffen via receptoren de cel binnenkwamen, begon de opname langzaam, maar nam de hoeveelheid in de loop van de tijd steeds verder toe. Bij celpenetrerende peptiden gebeurde het omgekeerde: de opname was aanvankelijk groot, maar nam daarna geleidelijk af.
‘Dat kan voor verschillende toepassingen nuttig zijn’, legt Nataliia uit. ‘Bij opname via receptoren komt er na verloop van tijd steeds meer antistof in de cel terecht. Bij peptiden krijg je juist in het begin al een grote hoeveelheid binnen.’
Geen van beide methoden is dus onder alle omstandigheden de beste. Door hun verschillende eigenschappen kunnen ze voor uiteenlopende toepassingen geschikt zijn.
Hoewel Nataliia haar onderzoek uitvoerde in het laboratorium en niet in een ziekenhuis, ligt de uiteindelijke relevantie ervan bij de verbetering van behandelingen voor patiënten. Haar onderzoek was niet gericht op één specifieke ziekte, maar op een probleem dat een rol speelt bij de ontwikkeling van veel geneesmiddelen op basis van antistoffen.
‘We richten ons op patiënten en op de vraag hoe we geneesmiddelen voor hen kunnen verbeteren. Als een geneesmiddel niet optimaal werkt, proberen we het beter te maken. Bijvoorbeeld door de bijwerkingen te verminderen of ervoor te zorgen dat het zich sterker aan het doelwit bindt. Daardoor hebben patiënten misschien een lagere dosis nodig, of hoeven ze een geneesmiddel minder vaak toegediend te krijgen.’
Tegelijkertijd is ze voorzichtig met beloften over directe medische toepassingen. Voor de ontwikkeling van een succesvolle behandeling is immers veel meer nodig dan alleen aantonen dat een methode in het laboratorium werkt.
‘De moleculen waaraan we werken, zijn bedoeld voor klinische toepassingen. Maar of het daadwerkelijk zover komt, weten we natuurlijk niet.’
Wat Nataliia vooral aanspreekt, is het samenspel tussen praktische medische problemen en fundamentele wetenschappelijke vragen. Onderzoekers kunnen met een duidelijk doel voor ogen beginnen, maar hun experimenten brengen hen vaak op onverwachte wegen.
‘We krijgen regelmatig resultaten die we niet helemaal begrijpen. Daardoor ontstaan nieuwe, fundamentele vragen, die we vervolgens ook gaan onderzoeken.’
Haar eigen masteronderzoek is daar een goed voorbeeld van. Een poging om bestaande methoden voor het transport van antistoffen te vergelijken, bracht tekortkomingen aan het licht in moleculen die al op grote schaal werden gebruikt. Daarmee ontstonden nieuwe mogelijkheden voor vervolgonderzoek.
Nataliia komt oorspronkelijk uit Oekraïne. Op haar elfde verhuisde ze naar Polen en op haar achttiende kwam ze naar Nederland. In Utrecht volgde ze zowel haar bachelor- als haar masteropleiding en inmiddels is ze begonnen aan een promotietraject.
Haar enthousiasme voor wetenschappelijk onderzoek is alleen maar gegroeid. ‘Op dit moment kan ik me niet voorstellen dat ik iets anders zou doen. Ik denk dat dit precies is wat bij me past.’
Voorlopig ziet Nataliia haar toekomst dus in de wetenschap. Maar buiten het laboratorium is er ook genoeg te beleven. Ze sport en kookt graag en speelt viool in een studentenorkest. Het liefst brengt ze echter tijd met vrienden door. ‘Ik krijg veel energie van andere mensen. Mijn vrienden zijn heel belangrijk voor me.’