De Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (KHMW) heeft de eerste Stimulus Mens en Organisatie toegekend aan ZODIAC, een interdisciplinair onderzoeksproject van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Het project onderzoekt een nieuwe organisatievorm waarin kunstmatige intelligentie een volledige afdeling aanstuurt zonder menselijke medewerkers: een zogenoemd zero person department. De Stimulus Mens en Organisatie wordt in 2026 voor het eerst toegekend. Aan deze stimulus, die mogelijk wordt gemaakt door Stichting De Quay Rutten, voorheen GITP, is een bedrag verbonden van € 400.000.
Het onderzoeksproject ZODIAC (Zero-person Organisational Departments in Interaction, Accountability and Collaboration) staat onder leiding van Corine Boon, hoogleraar HRM & People Analytics aan de Amsterdam Business School, en Tom van Engers, hoogleraar Juridisch Kennismanagement. Samen met een transdisciplinair team van wetenschappers van drie UvA-faculteiten – Natuurkunde, Wiskunde en Informatica; Economie en Bedrijfskunde; en Rechtsgeleerdheid – onderzoeken zij hoe organisaties functioneren wanneer een complete afdeling volledig is geautomatiseerd.
Afdeling zonder mensen
“We staan aan de vooravond van een ontwikkeling waarin grote delen van organisaties worden ingevuld door agentsystemen die relatief zelfstandig functioneren,” zegt Van Engers. “De vraag is niet óf dat gebeurt, maar vooral in welk tempo.”
Het project onderzoekt wat er gebeurt wanneer niet alleen individuele taken, maar een hele afdeling wordt geautomatiseerd. Zo’n afdeling – een zero person department – bestaat uitsluitend uit AI-systemen die beslissingen nemen, communiceren met medewerkers en samenwerken met andere onderdelen van de organisatie.
De voordelen van zulke zero-person departments liggen voor de hand. Door routinetaken te automatiseren kunnen processen efficiënter verlopen en kan de werkdruk voor medewerkers afnemen. AI-systemen kunnen bovendien continu beschikbaar zijn en zonder onderbreking werken, wat de productiviteit verhoogt. Ook kan de inzet van dergelijke systemen tot aanzienlijke kostenbesparingen leiden.
Tegelijkertijd wijzen Boon en Van Engers op mogelijke risico’s. De samenwerking binnen organisaties kan veranderen wanneer medewerkers niet langer met collega’s maar met geautomatiseerde systemen werken. Dat kan invloed hebben op de dynamiek op de werkvloer en op hoe werknemers hun werk ervaren. Rollen verschuiven van uitvoeren naar controleren, waardoor andere vaardigheden nodig zijn, zoals het beoordelen van de kwaliteit van AI-output. Ook bestaat het risico op kenniserosie wanneer mensen bepaalde vaardigheden minder vaak gebruiken. Daarnaast kunnen vooral instapfuncties verdwijnen, terwijl juist die functies belangrijk zijn om werkervaring op te doen die nodig is voor verdere loopbaanontwikkeling.
Van Engers: “Er kleven aan de opkomst van zero-person departments allerlei vraagstukken, en die komen nu in volle wasdom op ons af. En de vraag is: gaat dat wel goed?”
Dat zero-person departments grotendeels autonoom functioneren, betekent niet dat de verantwoordelijkheid verdwijnt. “Er spelen allerlei ethische, morele en juridische kwesties,” zegt Van Engers. “Uiteindelijk blijven mensen verantwoordelijk voor het gedrag van de technologie die zij inzetten.”
Samenwerking tussen mens en AI-afdelingen
Het onderzoek wordt uitgevoerd in nauwe samenwerking met praktijkpartners, waaronder KPMG en het shared services centre van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In het project worden onder meer vragen onderzocht zoals: hoe verloopt de samenwerking tussen mensen en een volledig geautomatiseerde afdeling, hoe veranderen vaardigheden en rollen van werknemers, wat zijn de gevolgen voor werkdruk, welzijn en toezicht, en welke langetermijneffecten hebben zulke afdelingen op organisatieprestaties en verantwoording.
Het onderzoek moet concrete handvatten opleveren voor organisaties die AI op verantwoorde wijze willen inzetten. Dankzij de Stimulus kunnen twee onderzoekers worden aangesteld om het project uit te voeren.
Stimulus Mens en Organisatie
De Stimulus Mens en Organisatie – voluit: Stimulus ‘Mens en organisatie in een veranderende samenleving’ – gaat uit van de KHMW, het oudste wetenschappelijke genootschap van Nederland, en is mogelijk gemaakt door de Stichting De Quay Rutten, voorheen GITP. Dit jaar is de stimulus bestemd voor onderzoek dat zich richt op de impact van kunstmatige intelligentie (AI) op het werk van mensen in organisaties. Aan de stimulus is een geldbedrag van € 400.000 verbonden. De prijs wordt dit jaar voor het eerst uitgereikt.
De winnaar is gekozen uit 87 goede voordrachten, afkomstig van vrijwel alle Nederlandse universiteiten. De jury bestond uit:
- viceadmiraal (b.d.) Matthieu Borsboom, oud-commandant Zeestrijdkrachten,
- dr. Paul van Lange, hoogleraar psychologie Vrije Universiteit Amsterdam,
- dr. Mirjam van Praag, voorzitter Adviesraad Wetenschap, Technologie en Innovatie (AWTI) en hoogleraar Ondernemerschap en Leiderschap Vrije Universiteit Amsterdam,
- dr. Janka Stoker, hoogleraar Leadership and Sustainability Aarhus University en hoogleraar leiderschap en organisatieverandering Rijksuniversiteit Groningen.
De juryvergadering werd voorgezeten door drs. Linda Hovius, MBA, voorzitter KHMW (juryvoorzitter); prof. dr. Wim B. Drees, wetenschappelijk secretaris voor de geestes- en maatschappijwetenschappen KHMW, trad op als secretaris.
Symposium Mens en Organisatie: De impact van AI
De stimulus wordt uitgereikt op vrijdag 5 juni. Voorafgaand aan deze uitreiking organiseert de KHMW een symposium over de impact van AI op het werk van mensen en organisaties. Sprekers bij deze gelegenheid zijn:
- dr. Sander Klous, hoogleraar AI & Audit Universiteit van Amsterdam, partner Data & Analytics KPMG,
- dr. Anna Salomons, hoogleraar Automation in the Labour Market Tilburg University en hoogleraar Employment & Inequality Universiteit Utrecht,
- dr. Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie en arbeids- en organisatiepsychologie Vrije Universiteit Amsterdam en University of Oxford.
De winnaars van de Stimulus Mens en Organisatie zullen een korte presentatie houden over hun onderzoek.
Lees hier een interview met de prijswinnaars:
