Interviews

Sara Bakusova: ‘Mensen die het bij het verkeerde eind hebben, zijn vaak het meest overtuigd van hun gelijk’

Leestijd: 6 minuten

Hoe komt het dat mensen die er helemaal naast zitten, toch zo overtuigd kunnen zijn van hun gelijk? Het is een vraag die Sara Bakusova, winnares van de eerste prijs van de KHMW Scriptieprijzen Responsible Internet 2026, al lange tijd fascineert. Voor haar masterscriptie Behavioural Economics aan de Erasmus Universiteit Rotterdam onderzocht ze of mensen die hun eigen kennis en vaardigheden overschatten, ook vatbaarder zijn voor desinformatie.

‘Ik kom vaak mensen tegen die volkomen overtuigd zijn van hun eigen opvattingen, ook wanneer die aantoonbaar onjuist zijn. Ze proberen je de hele tijd te overtuigen van hun gelijk. Dat vind ik ontzettend frustrerend. Dat was eigenlijk de aanleiding voor mijn onderzoek.’

Sara komt oorspronkelijk uit Slowakije. Ze studeerde politicologie, economie and filosofie in Schotland, bracht als uitwisselingsstudent enige tijd door in Melbourne en verhuisde vervolgens naar Rotterdam. Tijdens haar bacheloropleiding ontdekte ze de gedragseconomie, een vakgebied waarin inzichten uit psychologie en economie samenkomen.

‘Vroeger dacht ik dat economie vooral over markten en financiële systemen ging. Maar door de gedragseconomie ontdekte ik dat je ook onderwerpen als gezondheid en politiek vanuit een economisch perspectief kunt bestuderen.’

Voor haar masterscriptie besloot ze de relatie tussen zelfoverschatting en de vatbaarheid voor desinformatie te onderzoeken. Ze richtte zich daarbij op desinformatie over gezondheid, onder meer omdat gezondheid voor iedereen relevant is, ongeacht nationaliteit of politieke achtergrond.

‘Het is voor het welzijn van de samenleving essentieel dat mensen weloverwogen beslissingen kunnen nemen. Desinformatie over gezondheid kan bijzonder ernstige gevolgen hebben, omdat het geloven van onjuiste informatie directe lichamelijke gevolgen kan hebben.’

Maar hoe onderzoek je of zelfoverschatting er daadwerkelijk toe leidt dat mensen desinformatie geloven? Sara ontwikkelde een online experiment waarbij deelnemers vragen over gezondheid en biologie moesten beantwoorden. Sommige deelnemers kregen relatief gemakkelijke vragen, terwijl anderen veel moeilijkere vragen voorgeschoteld kregen.

Aan haar experiment lag het zogenoemde hard-easy effect ten grondslag: een psychologisch verschijnsel dat invloed heeft op de manier waarop mensen hun eigen prestaties inschatten ten opzichte van die van anderen. Sara was vooral geïnteresseerd in overplacement: de neiging om te denken dat je beter hebt gepresteerd dan anderen.

‘Mensen realiseren zich vaak niet dat wanneer zij een opdracht gemakkelijk of moeilijk vinden, dat waarschijnlijk ook voor anderen geldt. Ik wilde dit effect gebruiken om hun zelfvertrouwen te beïnvloeden.’

De deelnemers beantwoordden eerst tien algemene kennisvragen en moesten vervolgens hun eigen prestaties beoordelen. Daarna kregen ze willekeurig tien gemakkelijke of tien moeilijke vragen over gezondheid toegewezen. Tot slot kregen alle deelnemers dezelfde tien nieuwskoppen over gezondheid te zien, waarvan sommige desinformatie bevatten.

De vragen hadden bewust betrekking op dezelfde onderwerpen als de nieuwskoppen, zonder dat de antwoorden informatie opleverden waarmee de deelnemers konden bepalen of die koppen waar of onwaar waren.

‘Het idee was dat mensen die gemakkelijke vragen hadden beantwoord, meer vertrouwen zouden krijgen in hun kennis over gezondheid. Mensen die met moeilijke vragen hadden geworsteld, zouden juist aan hun eigen kennis kunnen gaan twijfelen. Ik wilde onderzoeken of dat verschil in zelfvertrouwen invloed had op hun vermogen om betrouwbare informatie van desinformatie te onderscheiden.’

Sara verwachtte dat de deelnemers die moeilijke vragen hadden gekregen, minder goed in staat zouden zijn om desinformatie te herkennen. Maar de resultaten verrasten haar.

‘Het lukte ons om het zelfvertrouwen van de deelnemers te beïnvloeden, maar dat leidde niet tot een significant verschil in hun vermogen om desinformatie van betrouwbare informatie te onderscheiden.’

In plaats van dit als een mislukking te beschouwen, ging ze op zoek naar mogelijke verklaringen. Een daarvan ligt in het verschil tussen tijdelijk zelfvertrouwen en een dieper geworteld vertrouwen in de eigen capaciteiten.

‘Mijn experiment richtte zich op state confidence: zelfvertrouwen dat verandert afhankelijk van de taak waarmee je bezig bent. Maar iedereen heeft daarnaast een bepaald niveau van trait confidence, een meer blijvende vorm van zelfvertrouwen die in de loop van een heel leven wordt opgebouwd. Misschien zijn die kortdurende schommelingen in zelfvertrouwen helemaal niet bepalend voor de vatbaarheid voor desinformatie.’

Haar onderzoek roept daarmee vragen op over de vraag hoe rechtstreeks het verband tussen zelfoverschatting en desinformatie eigenlijk is. ‘Dat twee verschijnselen met elkaar samenhangen, betekent nog niet dat het ene noodzakelijkerwijs het andere veroorzaakt.’

Sara’s enthousiasme voor data-analyse ontstond tijdens haar studie in Rotterdam. Haar bacheloropleiding was voornamelijk kwalitatief van aard geweest. De sterk kwantitatieve benadering aan de Erasmus Universiteit was aanvankelijk dan ook even schrikken.

‘Er werd ongelooflijk veel met data gewerkt, veel meer dan ik had verwacht. In het begin vond ik dat behoorlijk moeilijk, dus ik heb er veel tijd in gestoken om het onder de knie te krijgen. Maar verrassend genoeg werd het uiteindelijk mijn favoriete onderdeel van de opleiding.’

Ze vergelijkt het werken met data met het oplossen van een puzzel. ‘Bij kwalitatieve argumenten is er niet altijd een duidelijk goed of fout. Maar bij data weet je dat de antwoorden ergens verborgen zitten. Je moet ze alleen zien te vinden. Ik vind het ontzettend leuk om patronen te ontdekken en uit te zoeken hoe je de data kunt analyseren om die zichtbaar te maken.’

Terugkijkend is ze dankbaar voor de begeleiding die ze aan de Erasmus Universiteit kreeg. ‘De universiteit heeft me echt gevormd als onderzoeker. Mijn docenten waren altijd bereid om me te helpen en zelfs nu kan ik nog bij hen terecht als ik vragen heb.’

Ook aan haar verblijf in Rotterdam bewaart ze goede herinneringen. Omdat ze al in verschillende landen heeft gewoond, kon ze het bijzondere karakter van de stad waarderen.

‘Rotterdam is zo anders dan alle andere plaatsen waar ik heb gewoond. Het is een heel moderne stad, en als je van de ene wijk naar de andere gaat, lijkt het bijna alsof je in een compleet andere stad terechtkomt. Ik denk dat het een ideale plek is om te wonen als je in de twintig bent. Er is altijd wel iets te doen.’

En er was nog iets wat ze in Nederland herontdekte: fietsen. ‘Ik had sinds mijn kindertijd niet meer gefietst. Het was heerlijk om dat weer te gaan doen.’

Inmiddels is Sara teruggekeerd naar het Verenigd Koninkrijk, waar ze zich oriënteert op de arbeidsmarkt. Ze hoopt via stages ervaring op te doen op het gebied van economisch advies en data-analyse. Haar ambitie voor de langere termijn is om te gaan werken bij het Behavioural Insights Team, een Britse onderzoeks- en adviesorganisatie die gedragswetenschappelijke inzichten toepast op overheidsbeleid en maatschappelijke vraagstukken.

‘Het is een vakgebied waarin veel concurrentie is, maar ik denk dat het steeds belangrijker wordt. Steeds meer adviesbureaus richten teams op die zich met gedragswetenschappen bezighouden, en ook overheden raken steeds meer geïnteresseerd in de toepassing van gedragswetenschappelijke inzichten.’

Zou ze ooit naar Nederland willen terugkeren? ‘Absoluut. Ik heb het hier ontzettend naar mijn zin gehad en zou graag op een dag terugkomen.’

Gerelateerd nieuws